teksten & publiciteit

KNOWHOW-CENTRUM

Het schrijven van "spontane" teksten vereist extra creatieve inspanning

door ing. Jan Everink

Makkelijk leesbare teksten zijn vaak geschreven in pseudospreektaal, een steeds meer toegepaste stijl in reclame, public relations en voorlichting. Deze teksten maken een heel spontane indruk.
Met name bij promotionele teksten kan pseudospreektaal heel effectief zijn. Deze stijl spreekt de lezer niet alleen rationeel maar ook emotioneel aan.
Het schrijven in pseudospreektaal lijkt makkelijk maar is vaak juist extra moeilijk. In deze stijl geschreven teksten zijn niet slechts schriftelijk vastgelegde gesproken teksten. Pseudospreektaal lijkt op gewone spreektaal maar verschilt daarvan wat een aantal aspecten betreft essentieel.


Pseudospreektaal

Informatief/promotionele teksten kunnen wat stijl betreft globaal in twee categorieën worden ingedeeld: gewone schrijftaal en pseudospreektaal.

Woordkeuze en zinsbouw van pseudospreektaal wekken de indruk dat het gaat om gewoon mondeling taalgebruik. Veel mensen vinden het lezen van in deze stijl geschreven teksten prettiger dan van teksten in gewone schrijftaal. In de reclame, maar ook op andere gebieden, is het gebruik van pseudospreektaal de laatste jaren sterk toegenomen.

Pseudospreektaal is niet slechts eenvoudigweg schriftelijk vastgelegde spreektaal. Waar het om gaat is dat de in deze stijl geschreven teksten door zekere overeenkomsten met het mondelinge spraakgebruik heel spontaan over komen. Ze wekken de indruk heel snel en gemakkelijk geschreven te zijn, maar meestal is dat juist niet het geval. Om een goede tekst in pseudospreektaal te schrijven is extra creatieve inspanning nodig.

Met name als het promotionele aspect bij een tekst heel belangrijk is kan de pseudospreektaal-stijl heel effectief zijn. Deze "spontane" teksten spreken de lezer niet alleen rationeel maar ook emotioneel aan; de altijd aanwezige afstand tussen schrijver en lezer verdwijnt er voor een deel door.

Als het er vooral om gaat de lezer juist en duidelijk te informeren verdient normale schrijftaal echter meestal toch wel de voorkeur. Kenmerkend voor gewone schrijftaal is dat bij de woordkeuze veel waarde wordt gehecht aan exactheid. Daarom worden in gewone schrijftaal vaak samengestelde, dus in het algemeen wat langere, zinnen gebruikt, die complete en genuanceerde beweringen mogelijk maken.

Overigens is het niet zo dat een tekst altijd volledig of in gewone schrijftaal of in pseudospreektaal geschreven moet worden. Het is mogelijk om deze twee stijlen afwisselend in dezelfde tekst toe te passen.


Geschreven tekst moet duidelijk zijn

Bij mondelinge communicatie heeft de spreker geen tijd om lang na te denken over woordkeuze en zinsbouw. Wie probeert om tijdens het spreken zijn woorden te wikken en te wegen, en daartoe lange pauzes neemt, loopt grote kans dat er al gauw niet meer naar hem wordt geluisterd. Deze onmogelijkheid om tijdens het spreken rustig de tijd te nemen om zo nauwkeurig mogelijk onder woorden te brengen wat men bedoelt heeft vaak misverstanden tot gevolg. Veel problemen tussen mensen zijn een gevolg van deze onduidelijkheid die bij vrijwel iedere vorm van mondelinge communicatie optreedt.

Er zijn verschillende manieren om bij het spreken voor méér duidelijkheid te zorgen. Zo kan men er bijvoorbeeld een gewoonte van maken om beweringen enkele keren in verschillende woorden te herhalen. Ook worden tijdens het spreken vaak gebaren gebruikt om aan beweringen extra nadruk en betekenis te geven. Verder kan door intonatie bij gesproken teksten extra informatie en duidelijkheid worden toegevoegd.

Bij een geschreven tekst moet echter in principe in één keer duidelijk worden waar het om gaat. Het middel herhaling kan ter vergroting van de duidelijkheid slechts beperkt worden toegepast en het is ook niet mogelijk de geschreven tekst met gebaren en intonatie te ondersteunen. Tegenover deze beperkingen staat het voordeel dat we tijdens het schrijven van een tekst in de gelegenheid zijn extra tijd te besteden aan verbetering van de woordkeuze en de zinsbouw.

Geschreven teksten kunnen helder en begrijpelijk zijn. Geschreven teksten móeten daarom ook helder en begrijpelijk zijn. Tijdens een gesprek kan iemand vragen: "Wat bedoel je precies?", maar als de tekst op papier staat is dat in het algemeen niet mogelijk. De lezer verwacht van een geschreven tekst onmiddellijke duidelijkheid, en als auteur moet u die duidelijkheid verschaffen. Schrijven verschilt daarom aanzienlijk van spreken; bij schrijven kan en moet men zijn woorden wél wikken en wegen.


Samengestelde zinnen

In gewone schrijftaal worden vaak samengestelde zinnen gebruikt, omdat daarmee heel nauwkeurig onder woorden kan worden gebracht wat men bedoelt. Het gebruik van samengestelde zinnen, bestaand uit een hoofdzin en een of meer bijzinnen, kan bij geschreven teksten sterk bijdragen aan de precisie en de duidelijkheid.

In de spreektaal worden daarentegen vaak enkelvoudige zinnen gebruikt, die in feite te algemeen zijn om juist te kunnen zijn. Zo zou de zin die hieronder staat in een verkoopgesprek heel normaal zijn:

Met deze fantastische camera maakt iedereen mooie foto's.

In een informatief artikel zou zo'n zin echter te generaliserend zijn en twijfel bij de lezer oproepen aan de objectiviteit van de auteur. In een redactioneel artikel zou de volgende formulering beter zijn:

Met deze camera, die in zijn prijsklasse tot de beste behoort, kan in principe iedereen die enige kennis van fotografie heeft gemakkelijk goede foto's maken.

Dat is een genuanceerde bewering die in principe juist kan zijn.


Meerdere korte zinnen

Toch is het ook heel goed mogelijk om in pseudospreektaal, dus met gebruik van voornamelijk korte zinnen, genuanceerde en begrijpelijke teksten te schrijven. We zouden, om bij ons voorbeeld te blijven, kunnen schrijven:

Met deze camera kan iedereen gemakkelijk mooie foto's maken. Hij behoort tot de beste in zijn prijsklasse. Voor goede resultaten is natuurlijk wel enige kennis van fotografie nodig.

Deze formulering in pseudospreektaal klinkt spontaner dan de eerder vermelde samengestelde zin in gewone schrijftaal.


Paragraaf-indeling

Bij het schrijven in pseudospreektaal moet u als auteur extra veel aandacht aan het aspect duidelijkheid besteden.

De grammaticale essentie van een zin is dat er een complete bewering mee wordt uitgedrukt. De punt achter een zin betekent: "Nu is deze bewering compleet". Bij een uit meerdere korte enkelvoudige zinnen bestaande bewering moet de lezer van deze zinnen één geheel maken en daardoor is de kans op misverstanden aanwezig.

Om een in pseudospreektaal geschreven tekst duidelijk en begrijpelijk te houden is onder meer een goede indeling in paragrafen van belang. Door een aantal zinnen in een paragraaf samen te voegen geeft u aan dat deze zinnen bij elkaar horen.

In gewone schrijftaal kan de inhoud van de paragraaf tamelijk uitgebreid zijn; er wordt een bepaald aspect compleet in behandeld. In een pseudospreektaal-tekst vervult de paragraaf echter de functie die in gewone schrijftaal door de zin wordt vervuld: het afbakenen van een complete bewering.


Continuïteit

In pseudospreektaal is het méér dan in echte schrijftaal nodig te zorgen voor continuïteit. Daarmee wordt bedoeld dat de zinnen goed op elkaar moeten aansluiten. Continuïteit wordt bijvoorbeeld bereikt door een paragraaf te beginnen met een nogal algemene bewering en vervolgens deze bewering nader toe te lichten en te preciseren.

In ons voorbeeld begint de paragraaf met een generaliserende en daardoor dus in feite te algemene bewering:

Met deze camera kan iedereen gemakkelijk mooie foto's maken.

De volgende zin geeft de lezer wat meer informatie maar de bewering is nog steeds niet compleet:

Hij behoort tot de beste in zijn prijsklasse.

De derde zin van deze paragraaf is bedoeld om het voorgaande enigszins af te zwakken en exacter te maken:

Voor goede resultaten is natuurlijk wel enige kennis van fotografie nodig.

De drie zinnen sluiten goed op elkaar aan; ze vormen tezamen één bewering, waarbij elke zin nieuwe informatie toevoegt.


Correcte verwijzingen

Bij het in meerdere enkelvoudige zinnen verwoorden van een bewering moet door verwijzing storende herhaling worden vermeden. Bij mondelinge communicatie wordt dit vaak spontaan gedaan. Als er geen verwijzing was toegepast zouden de eerste en de tweede zin als volgt zijn geweest:

Met deze camera kan iedereen gemakkelijk mooie foto's maken.

Deze camera behoort tot de beste in zijn prijsklasse.

Daarbij komt in twee opeenvolgende korte zinnen de aanduiding "deze camera" voor en dergelijke herhaling is stilistisch niet fraai. Daarom gebruiken we in de tweede zin in plaats van "deze camera" het woordje "hij":

Hij behoort tot de beste in zijn prijsklasse.

Bij zulke verwijzingen moet altijd goed worden opgelet dat geen misverstand ontstaat over waar het vervangende woord naar verwijst. In het algemeen is het verstandig een geschreven tekst na enige tijd nog eens kritisch door te lezen en daarbij speciaal op te letten of het betoog logisch en begrijpelijk is.


Geen moeilijke woorden

Pseudospreektaal-teksten zijn zo populair omdat ze makkelijk en plezierig leesbaar zijn. Dat wordt behalve door korte zinnen en zorgvuldige continuïteit bereikt door uitsluitend algemeen bekende woorden te gebruiken. Teksten die onbegrijpelijk jargon bevatten kunnen onaangename reacties bij de lezer veroorzaken. Als het gebruik van niet tot de normale Nederlandse woordenschat behorende termen per se nodig is dan moeten deze termen in de tekst zélf worden toegelicht.

Wat betreft de keuze tussen gewone schrijftaal en pseudospreektaal is vooral de doelgroep van belang. Voor een jong en modern publiek zal in het algemeen pseudospreektaal worden gekozen, terwijl voor intellectuele en wat meer traditioneel ingestelde lezers gewone schrijftaal meer voor de hand ligt. Ook zal indien exactheid en genuanceerdheid heel belangrijk zijn gewone schrijftaal de beste keuze zijn.

Als u kiest voor pseudospreektaal let dan bij het achteraf beoordelen en bijschaven van de tekst extra goed op of sommige beweringen mogelijk nogal vaag en onduidelijk zijn. Zulke paragrafen kunt u preciezer en duidelijker maken door sommige zinnen toch wat uit te breiden of door nieuwe verklarende korte zinnen toe te voegen.